Το κινητό δονείται. «Το δέμα σας δεν μπόρεσε να παραδοθεί. Πληρώστε 1,99 € εδώ.» Δεν περιμένουμε δέμα. Ή μήπως περιμένουμε; Για ένα δευτερόλεπτο το δάχτυλο μένει πάνω από τον σύνδεσμο. Μετά θυμόμαστε όσα έχουμε διαβάσει και διαγράφουμε το μήνυμα, με μια μικρή ανακούφιση και έναν μικρό εκνευρισμό.

Η σκηνή είναι τόσο συνηθισμένη που δεν τη σκεφτόμαστε πια. Κι όμως, κάτι έχει αλλάξει στον τρόπο που ζούμε. Κάθε μήνυμα, κάθε κλήση από άγνωστο αριθμό, κάθε εικόνα που κυκλοφορεί, περνά πρώτα από ένα εσωτερικό τελωνείο: είναι αληθινό;

Ο έλεγχος έγινε καθημερινή δουλειά

Αυτή την εβδομάδα μόνο, η αστυνομία εξάρθρωσε κυκλώματα που, σύμφωνα με τις αρχές, εξαπατούσαν ηλικιωμένους παριστάνοντας τεχνικούς ή λογιστές. Μια ηθοποιός χρειάστηκε να καταγγείλει μια εικόνα φτιαγμένη με τεχνητή νοημοσύνη που έδειχνε τον σύζυγό της σε νοσοκομειακό κρεβάτι. Και μετά από μια μεγάλη επίθεση σε ανταλλακτήριο κρυπτονομισμάτων, οι χρήστες του προειδοποιούνται να μην εμπιστεύονται κανένα μήνυμα που υπόσχεται «επιστροφή χρημάτων».

Οι συμβουλές είναι σωστές και χρήσιμες: μην πατάς συνδέσμους, κλείσε το τηλέφωνο και ξανακάλεσε, μην πιστεύεις ό,τι βλέπεις. Μαζί όμως ζητούν από τον καθένα μας να γίνει μόνιμος ελεγκτής γνησιότητας. Και αυτό έχει κόστος.

Το κόστος που δεν μετριέται σε ευρώ

Το πρώτο κόστος είναι ο χρόνος και η ένταση. Μια μέρα με είκοσι μικρούς ελέγχους είναι πιο κουραστική απ’ ό,τι φαίνεται.

Το δεύτερο είναι πιο βαθύ: η καχυποψία δεν ξεχωρίζει. Όταν μαθαίνουμε να αμφισβητούμε τα πάντα, αρχίζουμε να αμφισβητούμε και τα αληθινά. Το πραγματικό μήνυμα της τράπεζας, την πραγματική κλήση του γιατρού, την αληθινή είδηση. Ένας ηλικιωμένος που έχει τρομάξει από τις απάτες μπορεί να μην απαντήσει πια ούτε στο εγγόνι του από άγνωστο αριθμό.

Και το τρίτο: όταν όλα μπορεί να είναι ψεύτικα, γίνεται πιο εύκολο να απορρίψεις ως «ψεύτικο» ό,τι δεν σου αρέσει. Η αμφιβολία, που ήταν εργαλείο προστασίας, γίνεται άλλοθι.

Δεν μπορεί να είναι μόνο ατομική ευθύνη

Συνήθως η λύση που προτείνεται είναι η εκπαίδευση: να μάθουμε όλοι να προσέχουμε. Χρειάζεται, αλλά δεν φτάνει. Δεν μπορούμε να ζητάμε από έναν ογδοντάχρονο να ξεχωρίσει ένα επαγγελματικά στημένο τηλεφώνημα όταν οι απατεώνες δουλεύουν οργανωμένα και με σενάριο.

Χρειάζονται και άλλα. Πάροχοι κινητής που κόβουν πιο γρήγορα τα ύποπτα μηνύματα. Τράπεζες που καθυστερούν μια ασυνήθιστη συναλλαγή αντί να την εκτελούν στο δευτερόλεπτο. Πλατφόρμες που σημαίνουν καθαρά τις εικόνες που έχουν φτιαχτεί με AI. Και δημόσιες υπηρεσίες που επικοινωνούν πάντα με τον ίδιο, αναγνωρίσιμο τρόπο, ώστε να ξέρουμε τι δεν θα μας ζητήσουν ποτέ.

Να ξαναχτίσουμε σταθερά σημεία

Η εμπιστοσύνη δεν σημαίνει να πιστεύουμε τα πάντα. Σημαίνει να έχουμε λίγα, σταθερά σημεία που ξέρουμε ότι μπορούμε να πιστέψουμε. Έναν αριθμό που καλούμε εμείς. Ένα πρόσωπο στην οικογένεια με το οποίο συμφωνούμε «αν σε πάρει κάποιος για χρήματα, πάρε με πρώτα». Μια πηγή ενημέρωσης που δείχνει από πού ξέρει αυτό που γράφει.

Η καχυποψία μάς προστατεύει. Δεν μπορεί όμως να γίνει ο μόνιμος τρόπος που βλέπουμε τον κόσμο. Μια κοινωνία όπου κανείς δεν πιστεύει κανέναν δεν είναι πιο ασφαλής. Είναι απλώς πιο μοναχική.